सुनचाँदी व्यवसाय मानव सभ्यताको विकाससँगै निरन्तर अघि बढ्दै आएको एउटा प्राचीन, प्रतिष्ठित र सिर्जनात्मक व्यवसाय हो । यो व्यवसाय केवल सुनचाँदीजस्ता बहुमूल्य धातुको खरिद-बिक्रीमा सीमित छैन, बरु ती धातुलाई कलात्मक, आकर्षक र मूल्यवान गहनामा रूपान्तरण गर्ने दक्ष कालिगढहरूको सीप, श्रम र सिर्जनशीलतामा आधारित छ । कालिगढको अनुभव, कलात्मक क्षमता, धैर्य, लगनशीलता र अथक मेहनतले साधारण धातुलाई ग्राहकको चाहनाअनुसार जीवन्त कलाकृतिमा परिणत गर्छ । त्यसैले उनीहरू केवल गहना बनाउने कामदार मात्र होइनन्, सिर्जनशील कलाकार, योजनाकार र व्यवहारिक वैज्ञानिक पनि हुन् ।
आजको विश्व बजार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । ग्राहकको रुचि, फेसन, डिजाइन र प्रविधिमा दिनानुदिन नयाँपन थपिँदै गएको छ । यस्तो प्रतिस्पर्धात्मक परिवेशमा नेपाली सुनचाँदी व्यवसायको वास्तविक आधार नेपाली कालिगढ नै हुन् । उनीहरूको सीप, मेहनत र समर्पणले नै सुनचाँदीलाई कलात्मक गहनामा रूपान्तरण गर्दै नेपाली गहनाको मौलिक पहिचानलाई जीवित राखेको छ ।
नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायले पुस्तौंदेखि सुनचाँदीका गहना निर्माण गर्ने विशिष्ट कला संरक्षण गर्दै आएका छन् । विशेषगरी विश्वकर्मा र शाक्य समुदायका कालिगढहरूले नेपाली मौलिक डिजाइन, हस्तकला र परम्परागत सिपलाई पुस्तान्तरण गर्दै राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । उनीहरूले आफ्ना पुस्तौंदेखि प्राप्त ज्ञान र सिप नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दै हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखिरहेका छन् । यदि यस्ता दक्ष कालिगढको संख्या निरन्तर घट्दै जाने हो भने नेपाली परम्परागत गहना निर्माण कला, मौलिक डिजाइन तथा हस्तकलाको अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ ।
यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली कालिगढ अनेकौं चुनौतीसँग जुधिरहेका छन् । सुनको मूल्यमा आएको अस्थिरता, रोजगारीको अभाव, श्रमअनुसारको पारिश्रमिक नपाउनु, आधुनिक तालिमको कमी, सामाजिक सुरक्षाको अभाव तथा विदेशी कालिगढमाथिको बढ्दो निर्भरताले उनीहरूको भविष्य चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । त्यसैले नेपाली कालिगढको संरक्षण, सम्मान र क्षमता विकास गर्नु व्यवसायी, व्यवसायिक संघ–संस्था, सरकार र समग्र समाजको साझा दायित्व हो ।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले नेपाली कालिगढको श्रम, सिप, अनुभव र योगदानलाई उच्च सम्मान गर्दै उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धिका लागि प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । विश्व बजारमा विकसित भइरहेका नयाँ-नयाँ डिजाइन, आधुनिक प्रविधि र उत्पादन प्रणालीसँग नेपाली कालिगढलाई पनि जोड्न सकिए मात्र उनीहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुनेछन् । त्यसका लागि नियमित तालिम, कार्यशाला, प्रविधिमैत्री शिक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव आदानप्रदानका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु समयको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
कम्प्युटर एडेड डिजाइन (CAD), लेजर प्रविधि, आधुनिक मेसिन तथा नयाँ उत्पादन प्रक्रियाको प्रयोगमा नेपाली कालिगढलाई दक्ष बनाउनु आजको आवश्यकता हो । प्रविधिसँग परिचित र दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिए नेपाली गहना उद्योगको उत्पादन क्षमता, गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुनेछ । यस दिशामा नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघमा आबद्ध करिब २५ हजार कालिगढप्रति व्यवसायी, संघ-संस्था, सरकार र समाज सबैको समान जिम्मेवारी रहेको छ । कुनै पनि व्यवसायको दीर्घकालीन सफलता त्यसमा आबद्ध जनशक्तिको सुरक्षा, सम्मान र मनोबलमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले कालिगढका लागि स्वास्थ्य बीमा, दुर्घटना बीमा, सञ्चय कोष, पेन्सन तथा अन्य सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम लागू गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ । यसले वर्षौंसम्म आफ्नो श्रम र सिप समर्पण गरेका कालिगढ तथा उनीहरूको परिवारको भविष्य सुरक्षित बनाउन मद्दत पुर्याउनेछ ।
यसका साथै महासंघले सरकारसँग समन्वय गरी कालिगढको सिप विकास, सहुलियतपूर्ण ऋण, आधुनिक प्रविधिमा पहुँच, उपकरण खरिदमा अनुदान, बीमा सुविधा, कर सहुलियत तथा कालिगढमैत्री नीति निर्माणका लागि प्रभावकारी पहल गर्नुपर्छ । यस्ता कार्यक्रमले मात्र नेपाली कालिगढलाई आत्मनिर्भर, दक्ष र प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिन्छ ।
यस अभियानलाई सफल बनाउन नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ, प्रदेश महासंघ, जिल्ला तथा नगर संघहरूले विशेष रूपमा निम्न कार्यलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
–परम्परागत सिप, कला र मौलिक डिजाइनको संरक्षण गर्ने ।
–स्वदेशमै रोजगारीका अवसर विस्तार गर्ने ।
–व्यवसायी र कालिगढबीच विश्वास, सहकार्य र सम्मानको वातावरण निर्माण गर्ने ।
–आधुनिक प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग कालिगढलाई जोड्ने ।
–नियमित सिप विकास तथा क्षमता अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
–उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्य वातावरण र पेशागत सम्मान सुनिश्चित गर्ने ।
नेपालको सुनचाँदी व्यवसायमा लामो समयदेखि भारतीय तथा अन्य विदेशी कालिगढहरूले पनि योगदान दिँदै आएका छन् । उनीहरूको अनुभव र दक्षताले उत्पादनको गुणस्तर, आधुनिक डिजाइन तथा प्रविधिको प्रयोगमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । दक्ष जनशक्तिको अभावका कारण नेपाली उद्योगहरू अझै विदेशी कालिगढमा निर्भर रहेको यथार्थलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ ।
तर विदेशी कालिगढमाथिको अत्यधिक निर्भरताले दीर्घकालीन रूपमा नेपाली कालिगढको रोजगारी, सिप विकास र पेशागत अवसरमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले विदेशी कालिगढको अनुभव र प्रविधिलाई सिकाइको माध्यमका रूपमा उपयोग गर्दै नेपाली कालिगढलाई अझ दक्ष, आधुनिक र प्रतिस्पर्धी बनाउनु आवश्यक छ । उद्देश्य विदेशीलाई विस्थापित गर्नु होइन, बरु उनीहरूको अनुभवबाट सिक्दै नेपाली जनशक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउनु हो ।
अन्त्यमा, नेपाली कालिगढहरू सुनचाँदी व्यवसायका वास्तविक मेरुदण्ड हुन् । नेपालको सुनचाँदी व्यवसायको दिगो विकास उनीहरूको सिप, श्रम र सिर्जनशीलतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । त्यसैले कालिगढको संरक्षण, सिप विकास, उचित पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, आधुनिक प्रविधिमा पहुँच, सरकारसँग नीतिगत समन्वय तथा युवा पुस्तालाई यस पेशाप्रति आकर्षित गर्ने कार्यलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघले यस दिशामा दूरदर्शी नेतृत्व प्रदान गर्दै कालिगढको क्षमता अभिवृद्धि, सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गर्न निरन्तर पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सक्षम, सम्मानित, सुरक्षित र आत्मनिर्भर नेपाली कालिगढ निर्माण गर्न सकियो भने मात्र नेपालको सुनचाँदी व्यवसाय दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ, प्रतिस्पर्धी, विश्वसनीय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सफल बन्न सक्नेछ ।
– लेखक नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ लुम्बिनी प्रदेशका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।
सम्बन्धित खवर
