नेपालमा सामाजिक सञ्जालमध्ये सबैभन्दा लोकप्रिय माध्यम फेसबुक हो। करिब प्रत्येक स्मार्टफोन प्रयोगकर्ताको दैनिक जीवनमा फेसबुकको उपस्थिति देखिन्छ। यसले पारिवारिक सन्देश आदान-प्रदानदेखि व्यापार-व्यवसाय, शिक्षा, सूचना-प्रविधि र राजनीतिक गतिविधिसम्मलाई सहज बनाएको छ। विशेष गरी सस्तो पहुँच र तत्काल परिणाम दिन सक्ने कारण फेसबुक अहिले समाचार माध्यमभन्दा बढी प्रभावकारी बनेको छ।

तर, यसको दुरुपयोगको समस्या पनि उत्तिकै गम्भीर छ। गलत सूचना (फेक न्यूज), अफवाह, चरित्र हत्या गर्ने पोस्ट, घृणा फैलाउने स्टाटस, अश्लील सामग्री र अनलाइन ठगीजस्ता गतिविधिले फेसबुकको विश्वसनीयतामै प्रश्न खडा गरेको छ। अनियन्त्रित दुरुपयोगका कारण कतिपय अवस्थामा सामाजिक अशान्ति बढेको छ भने संवेदनशील राजनीतिक-सामाजिक प्रसङ्गमा फेसबुकलाई उत्तेजना भड्काउने साधनका रूपमा पनि प्रयोग भएको छ।

यस्तै फेसबुक बन्द गर्ने वा नियन्त्रण गर्ने सरकारी निर्णयले अर्को समस्या खडा गरेको छ। सञ्जाल बन्द हुँदा वैकल्पिक सञ्चार साधन नभएकाहरू सूचना र सम्पर्कविहीन बन्न पुगेका छन्। व्यवसायीहरूले अनलाइन बजार गुमाउँछन्, विद्यार्थीहरूले अध्ययन सामग्री गुमाउँछन् र सर्वसाधारणले सहज सम्पर्क सुविधा गुमाउँछन्। बन्दले अपराधीलाई रोक्ने भन्दा पनि सामान्य प्रयोगकर्तालाई असहज बनाउने परिस्थिति सिर्जना गर्छ।

समाधान के ? फेसबुक पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु दीर्घकालीन समाधान होइन। बरु सरकारले साइबर कानुन कडाइका साथ कार्यान्वयन, डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम विस्तार र तथ्य-जाँच प्रविधि (Fact-Checking Mechanism) विकासमा जोड दिनुपर्छ। यसरी मात्र दुरुपयोग रोक्दै उपयोगिता जोगाउन सकिन्छ।

फेसबुक नेपालका लागि अवसर पनि हो, चुनौती पनि। विवेकपूर्ण प्रयोगले समाजलाई जोड्छ, दुरुपयोगले समाजलाई तोड्छ। त्यसैले प्रश्न फेसबुकमाथि होइन, हामीले यसलाई कसरी प्रयोग गर्छौँ भन्नेमा केन्द्रीत हुनुपर्छ।